1. ANTYK (Starożytność)

• Filozofia i postawy: Stoicyzm (spokój wobec losu), epikureizm (korzystanie z chwili – carpe diem), cynizm, hedonizm.

• Kluczowe motywy i mitologie: Mit o Prometeuszu, Syzyfie, Dedalu i Ikarze, motyw non omnis moriar (nie wszystek umrę) Horacego, tragizm antyczny (np. Król Edyp Sofoklesa).

• Główne wartości: Harmonia, proporcja (kanon), mimezis (naśladowanie natury), decorum (stosowność stylu do treści).

2. ŚREDNIOWIECZE

• Ramy czasowe: Od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego (476 r.) do połowy XV wieku.

• Filozofia i nurty: Teocentryzm (Bóg w centrum), augustynizm (dualizm ciała i duszy), tomizm (hierarchia bytów, wiara wspierająca rozum), franciszkanizm (ubóstwo, radość życia, miłość do przyrody).

• Wzorce osobowe: Idealny władca (Król Artur, Bolesław Chrobry), idealny rycerz (Bóg, honor, ojczyzna – np. Roland), idealny asceta (św. Aleksy).

• Główne motywy: Memento mori (pamiętaj o śmierci), danse macabre (taniec śmierci), stabat mater dolorosa(Matka bolejąca), deesis (błaganie).

• Najważniejsze lektury: Bogurodzica, Lament świętokrzyski, Legenda o św. Aleksym, Pieśń o Rolandzie, fragmenty Boskiej Komedii Dantego, Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, Dzieje Tristana i Izoldy.

3. RENESANS

• Filozofia i nurty: Humanizm („Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”), antropocentryzm (człowiek w centrum zainteresowania), reformacja (Marcin Luter, Jan Kalwin).

• Główne wartości: Harmonia, piękno, cnota, wolność myśli, wiara w możliwości człowieka.

• Najważniejsi twórcy i utwory:

  • Jan Kochanowski: Pieśni (filozofia stoicko-epikurejska), Fraszki (obraz ówczesnego życia, refleksje o ludzkiej naturze), Treny (kryzys światopoglądowy po śmierci córki Urszulki), Odprawa posłów greckich(pierwszy polski dramat renesansowy, troska o państwo).

  • Piotr Skarga: Kazania sejmowe (patriotyzm krytyczny, przestrogowe wizje upadku Rzeczypospolitej).

  • Mikołaj Sęp Szarzyński: Prekursor baroku (poezja niepokoju egzystencjalnego, walka duszy z szatanem).

4. BAROK 

• Filozofia i nurty: Sarmatyzm (ideologia polskiej szlachty), kontrreformacja, libertynizm, marinizm (efektowność formy, zaskoczenie odbiorcy).

• Główne motywy: Vanitas (marność nad marnościami), teatrum mundi (świat jako teatr), dysharmonia, śmierć, przemijanie, walka namiętności z rozumem.

• Najważniejsi twórcy i utwory:

  • Jan Andrzej Morsztyn: Poezja dworska (koncept, kunsztowna forma, miłość jako cierpienie i zachwyt – np. Do trupa, Niestatek).

  • Daniel Naborowski: Refleksja nad czasem i marnością bytu (Marność, Krótki wiek ludzki).

  • Wacław Potocki: Obraz polskiej szlachty i wad narodowych (O wojnie domowej).

  • Jan Chryzostom Pasek: Pamiętniki (klasyczne dzieło sarmackie, realizm, gawęda szlachecka).

5. OŚWIECENIE

• Wartości i nurty: Rozum, krytycyzm, racjonalizm, empiryzm, sensualizm, utylitaryzm, deizm (Bóg jako „Wielki Zegarmistrz”).

• Filozofowie: John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Immanuel Kant, Kartezjusz.

• Główne gatunki literackie: Bajka, satyra, poemat heroikomiczny, sielanka.

• Najważniejsi twórcy i utwory:

  • Ignacy Krasicki: Hymn do miłości ojczyzny, Bajki (Lew i zwierzęta, Ptaszki w klatce – alegoria wolności), Satyry (Do króla, Pijaństwo, Żona modna – ośmieszenie sarmatyzmu i wad polskiego społeczeństwa).

  • Franciszek Karpiński: Laura i Filon (sielanka sentymentalna, potęga uczuć i rola przyrody).

6. ROMANTYZM (Wiec uczuć, buntu i walki narodowowyzwoleńczej)

• Ramy czasowe w Polsce: Od 1822 r. (Ballady i romanse Mickiewicza) do 1863 r. (powstanie styczniowe).

• Filozofia i nurty: Irracjonalizm (wiara i serce ponad rozum), mesjanizm (Polska jako Chrystus narodów), winkelriedyzm, mistycyzm, historyzm, ludowość.

• Galeria bohaterów: Werteryczny, bajroniczny, polski bohater romantyczny (Konrad), wallenrodyczny, faustyczny)

• Najważniejsze utwory:

  • Adam Mickiewicz: Ballady i romanse (np. Romantyczność, Świtezianka – zatarcie granicy między światem żywych i umarłych), Oda do młodości, Dziady cz. II, IV i III (Wielka Improwizacja, Widzenie Księdza Piotra, Salon Warszawski), Pan Tadeusz (epopeja narodowa).

  • Juliusz Słowacki: Kordian (dramat jednostki i winkelriedyzm), Balladyna